विष्णुसहस्रनाम -भाग १

विष्णुसहस्रनाम -भाग १ 

वाचायला सुरुवात करताच एक शंका मनात उदभवली, नक्की नाव काय? गीताप्रेस गोरखपूरने याचे नाव 'श्रीविष्णूसहस्रनामावलि' असे दिले आहे. श्री. अनंतराव आठवले यांनी ' श्रीविष्णूसहस्रनाम स्तोत्र "म्हटले आहे. तर काही ठिकाणी 'श्री विष्णोर्दिव्यसहस्रनाम स्तोत्र मंत्र' म्हटले आहे. गंमत वाटली. 

स्तोत्र म्हणजे स्तुतीपर कवन. जी स्तोत्रे आहेत पण मंत्र नाहीत अशी नवग्रहस्तोत्र, ऋणमोचन मंगल स्तोत्र, शनैश्वर स्तोत्र, राहू स्तोत्र, शिवमहिम्न स्तोत्र, व्यंकटेश स्तोत्र आहेत. तर स्तोत्र व मंत्र दोन्ही आहेत अशी रामरक्षा, दत्तात्रय स्तोत्र, प्रज्ञाविवर्धन स्तोत्र, बुधपंचविशन्ति नाम स्तोत्र, बृहस्पतीस्तोत्र, दुर्गा सप्तशती, आदित्य स्तोत्र वगैरे आढळतात. हि स्तोत्रे मंत्र असल्याने त्या स्तोत्राचे ऋषी, छंद व देवता सुरवातीसच आढळतात. तर अथर्वशीर्षात त्यातील गणेशविद्या हा मंत्र मानलेला आहे. तसा उल्लेख मध्यात आहे. विष्णुसहस्रनामावलीच्या आधी वेगळा मंत्र दिलेला नाही. ऋषी वेदव्यास, अनुष्टुप छंद आणि श्रीकृष्ण देवता असे वर्णन आहे.

 

 बव्हंशी स्तोत्रमंत्रांचा छंद अनुष्टुप आहे. फक्त बुधपंचविशन्ति नाम स्तोत्राचा व आदित्य स्तोत्राचा छंद त्रिष्टुप आहे तर चंद्राष्टविंशति नाम स्तोत्राचा छंद 'विराट' आहे. स्तोत्रात किती नावे आहेत याचा स्पष्ट उल्लेख बुधपंचविशन्ति नाम स्तोत्र -२५ व चंद्राष्टविंशति स्तोत्र - २८, या स्तोत्रात आढळतो तसाच विष्णूच्या सहस्र नावांचा उल्लेख ह्या स्तोत्रात आढळतो. 

'तेथे हजारो लोक जमले होते. कोट्यवधी भारतीयांच्या मनात भारतमातेबद्दल कृतज्ञतेची भावना आहे.' ह्या वाक्यातील हजारो आणि कोट्यवधी अंदाज व्यक्त करतात पण ह्या स्तोत्रात खरोखरीच हजार नावे आली आहेत. काही नावे दोन तीनदा आली आहेत पण नाव तेच असले तरी अर्थ वेगवेगळा आहे. ७४ नावे दोन वेळा, १४ नावे तीन वेळा आणि २ नावे ४ वेळा आली आहेत. 

स्तोत्र असूनही मंत्र आहेत अशी कवने आपण पाहिली. स्तोत्र म्हणजे स्तुतीपर कवन तर मंत्र म्हणजे मननात त्रायते - मनन केले असता रक्षण होते. म्हणजेच मनन हा पाठांतराचा आवश्यक भाग आहे. पाठांतर व उच्चरणाने लाभ होईल पण मननाने मनःशांती मिळेल. म्हणून हे स्तोत्र म्हणत असताना प्रत्येक नावाचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. 

या विशाल सृष्टीचा जनक ब्रम्हा, रक्षक विष्णू आणि संहारक शंकर असे आपण मानतो. तिघांचेही कार्य महत्वाचे आहे पण रक्षकावर व्यापक व मोठी जबाबदारी असते. संपूर्ण सृष्टीकडे त्याचे लक्ष असावे लागते. म्हणूनच विश्व व्यापणारा तो विष्णू हे नाव त्याला प्राप्त झाले आहे. त्याच्या कार्याचे वर्णन विश्वधृक -विश्वाचे धारण करणारा(२३८) व विश्वभुग -विश्वाचे पालन करणारा (२३९) या दोन नावानी केले आहे. पालन करायचे म्हणजे रक्षणाची जबाबदारी आलीच.